Michael Laitman. Oprichter en president van het Bnei Baruch Kabbalah Opleidings- en Onderzoeksinstituut, die toegewijd is aan het onderwijzen en verspreiden van de wijsheid van Kabbalah. Professor in Ontologie, Dokter in Filosofie en Kabbalah en een Master in Bio-Cybernetica. Vader van drie kinderen en opa van drie kleinkinderen. Het Volledige Profiel...
Vraag: Gelooft u dat zelfs als, God verhoede, slechts 15% van de wereldbevolking zou overleven, dit hen ertoe zou brengen dat zij – al is het maar een greintje – minder egoïstisch of individualistisch zouden worden, in plaats van te verbitteren?
Antwoord: In geen geval, er zou niets veranderen. Ik heb trouwens nooit gesuggereerd dat we de populatie zouden moeten reduceren. Ik heb nooit gezegd dat het coronavirus de massa zou moeten uitdunnen, en daarbij ouderen of zieken of wie dan ook zou moeten selecteren. Absoluut niet.
Onze wereld, zoals Baal HaSulam schreef, kan tientallen miljarden mensen voeden. We weten hoeveel uitgestrekt terrein van de aarde nog braak ligt en ongecultiveerd is. Als dit land op de juiste manier gebruikt wordt, kan het 20 tot 30 miljard mensen extra voeden. Het hoeft niet te worden vernietigd voor andere doeleinden.
Als wij de natuur op een minder ruwe manier binnendringen, worden de lucht en het water schoon en helder, komen er vissen tevoorschijn en keren er dieren terug die we al lang niet meer gezien hebben. Het hangt allemaal af van onze juiste houding ten opzichte van de natuur, niet van onze kwantiteit.
Lees eens wat er in kranten en op internet staat: er zijn verschillende wilde dieren die niet meer bang zijn om bij ons in de buurt te zijn. Het is nog maar een maand of twee geleden begonnen en nu kunnen we al veranderingen in de natuur zien.
De natuur is bereid, ze wil dat we de juiste houding ten opzichte van haar hebben en daarom reageert ze erop. Ik denk niet dat het lang zal duren voordat er veranderingen plaatsvinden – zelfs in kleine mate – als de mens zijn integrale rol in het systeem begint te begrijpen.
Opmerking: Als u over diepe, filosofische onderwerpen spreekt, gebruikt u plotseling woorden als “liefde” en “geven”.
Mijn antwoord:Niet alleen dan. In de wetenschap van Kabbalah worden woorden als “Zivug”, “adhesie/hechting” en “copulatie” veelvuldig gebruikt.
Alles wat in onze wereld gebeurt, in lichamen, buiten lichamen, tussen lichamen, etc., vindt op een natuurlijke wijze plaats in de spirituele krachten die controle uitoefenen op onze lichamen en zielen. Daarom moeten wij al deze handelingen en omstandigheden specifiek benoemen. We gebruiken de woorden die handelingen in onze wereld uitdrukken en verwoorden zo spirituele handelingen.
Zo noemen we de koppeling tussen twee verlangens Zivug, coïtus, samensmelting. In de spirituele wereld is er geboorte, zwangerschap, bevalling, enzovoort. In het algemeen kunnen we zeggen dat alles wat in onze wereld bestaat de uitkomst is van de Hoge Wereld, daarom worden dezelfde termen gebruikt. In spiritualiteit vindt dit alles in verlangens plaats, niet in lichamen en materie.
Vraag:Dus op dezelfde manier als atomen samenbundelen en er een molecuul ontstaat, bundelen verlangens samen?
Antwoord:Ja. Het resultaat daarvan is dat er meer verenigde, meer geïntegreerde verlangens ontstaan. De verlangens die samen zijn in een specifieke HaVaYaH worden Sefirot, Partzuf, en dan Vrede genoemd.
Het echte nieuws is dat de media het nieuws met goedvinden van de financieringsbronnen van de eigenaars publiceert en uitzendt, dit betekent dat het uiteindelijk fake nieuws is.
Als abonnees de primaire bron van de financiering van de nieuwsmedia zouden zijn, zouden de media hen dank verschuldigd zijn, dat wil zeggen: aan de mensen die het aangeboden nieuws kopen, lezen en bekijken.
Maar toen media-eigenaren de primaire bron van de financiering van de nieuwsmedia werden, waardoor de media voor hun voortbestaan van de adverteerders afhankelijk werden, moesten de media wel buigen voor de belangen van de eigenaren en de adverteerders, en de authenticiteit die ooit bestond in de nieuwsberichtgeving, raakte op de achtergrond.
Tegenwoordig is men zich op grote schaal bewust van fake nieuwsberichtgeving. Steeds meer mensen stellen de betrouwbaarheid en de belangen die gediend worden, ter discussie, maar uit gebrek aan andere mogelijkheden, blijven zij het nieuws uit dezelfde bronnen volgen.
Wij zouden er verstandiger aan doen om, in plaats van met de vinger te wijzen naar de media corruptie die fake nieuws levert, tijd te besteden aan zelfonderzoek, wij allemaal, want wij vormen de samenleving.
De media zijn niet corrupter dan de samenleving die er omheen staat, waar wij allemaal deel van zijn. Het gaat over een product van de waarden, invloeden en gedragingen van de samenleving.
Ons van fake nieuws bewust zijn, is niet voldoende om een niveau te bereiken waar wij eerlijk nieuws kunnen vinden.
Het verkrijgen van eerlijk nieuws hangt af van serieuze introspectie en allereerst van het besef dat de media niet beter of slechter zijn dan de maatschappij die eromheen staat: een samenleving die uit individuen bestaat die persoonlijk welzijn belangrijker vinden dan het welzijn van de maatschappij.
Fake nieuws en corrupte media kunnen we dan zien als een reflectie van wie we eigenlijk zijn: egocentrische wezens die in het leven zoveel mogelijk op ons eigenbelang uit zijn, een dergelijke zelfanalyse moet leiden tot een dringende vraag:
Is dit de maatschappij waarin wij werkelijk willen leven?
Als dat zo is, hoeven we ons niet druk te maken over fake nieuws en media corruptie.
Als wij echter verlangen naar een maatschappij waar geluk, vriendelijkheid, steun, aanmoediging en een alom aanwezige positieve sfeer bloeit, moeten we onze sociale waarden resetten: goed zijn voor anderen in de maatschappij belangrijker vinden dan goed zijn voor onszelf.
Een dergelijke verandering is gemakkelijker gezegd dan gedaan, maar het is werkelijk uitvoerbaar.
Het vereist dat wij regelmatig bestuderen hoezeer wij van elkaar afhankelijk zijn, hoezeer wij allemaal met elkaar verbonden zijn en verantwoordelijk zijn voor elkaar.
Wij zouden er goed aan doen als wij onze onderlinge afhankelijkheid vanuit vele verschillende invalshoeken leren begrijpen, als wij leren voelen dat elke beweging die wij maken het leven van anderen beïnvloedt.
Het coronavirus is een voorbeeld van onze onderlinge afhankelijkheid op het gebied van onze gezondheid, wij zien hoe de gezondheid van iemand afhankelijk is van de ander die zich houdt aan verordeningen van de gezondheidszorg, zoals persoonlijke hygiëne, het houden van een bepaalde afstand tot elkaar en het dragen van mondkapjes in het openbaar.
Omdat wij van elkaar afhankelijk zijn, wordt er negativiteit naar anderen verspreid als iemand onverschillig is, zich niet betrokken voelt, een houding van verdeeldheid en antipathie aanneemt, hierdoor ontstaat er een negatieve kettingreactie waardoor de maatschappij negatief beïnvloed wordt.
Als wij echter onze onderlinge afhankelijkheid voelen, ons allemaal deeltjes voelen van een groter geheel, zou de zorg voor ons gezamenlijke bezit ons ervan weerhouden om het te schaden, in plaats daarvan zouden we zoeken naar manieren om alles zo goed mogelijk te laten groeien en bloeien.
Als wij inzien dat fake nieuws en media corruptie veroorzaakt worden door de manier waarop eenieder van ons de voorkeur geeft aan eigenbelang boven het belang van anderen in de maatschappij, kunnen we ook inzien dat er niets effectiefs bereikt wordt als wij het nieuws en degenen die er direct achter zitten, beschuldigen omdat alles fake is.
Integendeel, als wij de media willen veranderen, moeten wij onszelf veranderen en met elkaar willen dat het belang van de samenleving belangrijker is dan ons eigenbelang.
Als wij ons niet inzetten voor het verbeteren van onze relaties, kunnen we meer fake nieuws en media corruptie verwachten, samen met talloze andere problemen in onze maatschappij.
Bovendien komt er dan ook geen oplossing.
Eerlijk nieuws komt alleen als resultaat van zelfonderzoek en de verbetering van menselijke relaties.
Negatieve houdingen waarbij we elkaar uitbuiten, zijn vergelijkbaar met virussen waarmee wij elkaar dagelijks kunnen infecteren.
Een positieve verandering vraagt dus om onze gezamenlijke inspanning om een positief-verbonden maatschappij op te bouwen door betrokkenheid en verantwoordelijkheid voor elkaar.
Als wij ons afstemmen op die gedachte, zullen we een compleet nieuwe, geüpgrade wereld ervaren.
Opmerking: In Kabbalah is er een term “Yesh Mi Ain”, vertaald als “Iets uit het Niets”.
Mijn antwoord:Ik zou deze term liever helemaal niet vertalen. Het is beter om “Yesh Mi Ain” te laten staan.
Hieronder verstaan we dat alles wat bestaat uit het niets afkomstig is, vanuit het feit dat op de een of andere manier, ergens, eens in het veld van de hoge spirituele natuur, de hoge mind, een plan voor de schepping ontstond. Alles wat daaruit volgt, daalt neer en ontwikkelt zich vanuit die Gedachte. Dus Yesh Mi Ain is wat nu bestaat, maar eens niet bestond.
Vraag:Hoe beïnvloeden de aardse moeilijkheden die vrouwen kunnen hebben de ontwikkeling en het verkrijgen van de spirituele eigenschap van geven? Bijvoorbeeld: als het niet mogelijk is om een gezin te stichten, te trouwen, kinderen te krijgen, etc., heeft dit dan een verstorende invloed of betekent het juist hulp?
Antwoord: Als er omstandigheden zijn waardoor je geen gezin kunt stichten en je denkt dat dit je dichter bij Kabbalah brengt omdat je je dan niet bezig hoeft te houden met de opvoeding van kinderen en het huishouden, zal dat natuurlijk ook gebeuren.
Ik denk dat we op dit gebied absoluut geen plannen hoeven te maken, want we kennen de plannen van de Schepper niet. We moeten gewoon verder gaan met ons leven.
Als er een mogelijkheid is om te trouwen, doe dat en ga trouwen. Als er een mogelijkheid is om je in Kabbalah te verdiepen, doe het. Als je getrouwd bent en een gezin hebt, wijd je dan aan het gezin. Als je daarnaast de mogelijkheid hebt om ook nog naar lessen te luisteren, ga dan verder met de studie.
Maar een mens moet niet besluiten: “Nu weet ik het, ik ga niet trouwen, ik ga me alleen met Kabbalah bezighouden.” Dat mag je zo niet doen. We leven in onze animale wereld en daar moeten we de Schepper vertrouwen. Moge Hij besluiten wat er moet gebeuren.
De menselijke ontwikkeling is de ontwikkeling van positieve verbindingen boven onze aangeboren verschillen en verdeeldheid uit.
Voorafgaand aan het bestaan van het menselijke ras, werden er verbindingen gevormd op de minerale, vegetatieve en animale niveaus, zij maakten de weg vrij voor de mensheid, om zich te ontwikkelen en te verbinden.
Bijvoorbeeld: deeltjes verbonden zich tot atomen, en samensmeltingen die hun verbindingen konden handhaven, bleven bestaan, terwijl de verbindingen die dat niet konden, uiteenvielen en niet meer bruikbaar waren.
Op het minerale, vegetatieve en levende niveau, is de natuur in staat haar evenwicht te behouden.
Maar op het menselijke niveau, waar we een bepaalde mate van verantwoordelijkheid voor onze ontwikkeling hebben, zien we dat we veel fouten hebben gemaakt, we onszelf veel leed hebben berokkend, en disbalans in de natuur hebben veroorzaakt.
In plaats van onze ontwikkeling te concentreren op een positieve verbinding met elkaar boven onze intenties die verdeeldheid veroorzaken uit, laten we onze zogenaamde “ontwikkeling” tot op heden door dergelijke intenties bepalen.
Van daaruit hebben we ons wetenschappelijk, cultureel, technologisch en economisch ontwikkeld, d.w.z. op tal van oppervlakkige gebieden, maar we zijn er niet in geslaagd het belangrijkste aspect van ons leven te ontwikkelen: onze houding naar elkaar en onze onderlinge relaties.
In dit proces zetten we ons af tegen de natuur en ervaren we de bijwerkingen. In plaats van gelukkiger, gezonder en zelfverzekerder te worden, ervaren we toenemende depressie, stress, angst en eenzaamheid.
De natuur laat ons zien hoe cellen en organen functioneren ten bate van alle organismen waar ze deel van zijn, en hoe zij alleen ontvangen wat ze nodig hebben om ten bate van het hele organisme te functioneren. Als een cel meer ontvangt dan deze nodig heeft voor het functioneren van het organisme, ontstaat er kanker en veroorzaakt dit ziekte.
De huidige menselijke samenleving kunnen we vergelijken met een cluster kankercellen, waarbij elk individu de prioriteit geeft aan eigen gewin boven het belang van anderen.
Een verschuiving naar een gezondere, gelukkiger en vertrouwenwekkender menselijke samenleving vereist een verandering van onze prioriteiten: dat wij namelijk allemaal de voorkeur geven aan het dienen van anderen, in plaats van ons op eigen gewin te richten.
We kunnen steeds meer gebeurtenissen verwachten die ons de omvang van onze onderlinge afhankelijkheid – met elkaar en met de natuur – zullen laten zien.
Het coronavirus was de meest recente gebeurtenis op dit gebied.
Dus hoe meer we ons -in de toekomst – op een positieve wijze met elkaar verbinden, hoe beter we worden uitgerust om met veranderingen in de wereld om te gaan, aangezien de mate van onze verbindingen de mate van onze balans met de natuur zal bepalen.
Een Reshimo is een informatieve indruk,een informatief achterblijfsel/residu dat in de schepping aanwezig is, zodat men zich enigszins kan oriënteren in het verleden, het heden en de toekomst en zich op het doel kan richten.
Gewoonlijk is het voor mensen gemakkelijk te begrijpen waar ze leven. Ouderen met dementie weten dit niet, dus ze zijn hun basis kwijt als ze dingen doen.
De Reshimo geeft heel duidelijk aan wat een mens moet doen en zijn voorwaartse beweging wordt erdoor bepaald.
De Reshimo bevindt zich in de ziel, op elk niveau en subniveau. Waar een verlangen is, waar Licht is, is altijd een Reshimo aanwezig die dit Licht en dit verlangen verbindt en ze, in de ziel, controleert.
De Masach (scherm) vertegenwoordigt de anti-egoïstische kracht die een mens verwerft met de Hulp van het Hoge Licht.
Het is alsof een mens een scherm over zijn verlangen plaatst en dan met dat scherm in een tegengestelde richting kan werken: vriendelijk met anderen en de Schepper kan omgaan. Dan is hij in staat om ten bate van geven te werken zonder enig genoegen voor zichzelf te ontvangen.
Vraag: Wat is er problematisch aan ontvangen voor jezelf?
Antwoord:Dan scheid je je van de Schepper af, je kunt de Hoge Wereld niet meer voelen en je beperkt je uitsluitend tot het voelen van onze wereld.
Opmerking: Maar de Schepper heeft ons zo gemaakt.
Mijn antwoord:Hij heeft ons zo gemaakt zodat wij vanuit deze staat naar Hem kunnen opstijgen, kunnen terugkeren naar de staat waarin wij met Hem samensmelten.
Vraag:Waarom is dit nu verborgen? Waarom hebben de Wijzen ons dat de afgelopen duizend jaar niet verteld?
Antwoord:Om de illusie te creëren dat een mens een vrije wil heeft.
Opmerking:Maar als ik dit op school geleerd had, zou ik nu weten dat ik geen vrijheid van keuze heb.
Mijn antwoord: Je kunt dit soort dingen niet accepteren als je jong bent, alles verloopt dan nog automatisch. Je moet er zelf naar verlangen.
Er waren generaties waarin mensen dit van jongs af aan leerden, zij hadden er geen problemen mee. Maar dat waren de eerste generaties. Nu, nu we zo enorm egocentrisch zijn, moeten we ver voor het verkrijgen van de Machsom aan onze reis beginnen, vóór de manifestatie van de Schepper, voordat we begrijpen waar we zijn en met Wie we te maken hebben. Dit is deel van onze correctie.
Je bent op de laatste halteplaats aangekomen als je de Oorsprong van je Ziel hebt bereikt
Vraag:Wat zijn voor een vrouw de specifieke kenmerken voor het verkrijgen van de eigenschap van geven?
Antwoord: Vrouwen hebben een speciaal soort ziel, niet dezelfde als mannen. We kunnen niet zeggen dat het in Kabbalah beter of slechter is om een man of een vrouw te zijn. In overeenstemming met de eigenschap van de ziel worden alle omstandigheden aan een mens gegeven: een gezin, familie, de echtgenoot of echtgenote, werk, en alles wat er verder met hem/haar gebeurt.
Ik denk niet dat het nodig is om dit precies te begrijpen. Als ik als vrouw geboren ben, heb ik natuurlijk andere eigenschappen, een andere rol, een andere lotsbestemming. Maar daar hoef je je helemaal niet bezorgd over te maken, want de laatste halteplaats van de lotsbestemming van ieder mens, is voor iedereen gelijk: je bereikt de oorsprong van je ziel.
Dus, of je nu een man of een vrouw bent, iedereen heeft zijn/haar eigen oorsprong van de ziel, het is van groot belang dat iedereen dit al onderscheidt en begrijpt. Het doet er niet toe wie je nu bent. Er is geen reden voor de vraag wie meer of minder geluk heeft.
De Schepper is absoluut rechtvaardig. Er bestaat geen voorkeur voor deze of gene. Iemand kan bijvoorbeeld een arbeider in Afrika zijn, de uiteindelijke eigenschap en staat van zijn ziel bevindt zich echter op het niveau van alle grote Kabbalisten en grote zielen. Het enige verschil is de vervulling van de aardse opdracht die iemand heeft, namelijk de correctie.
In de spirituele wereld is mijn mogelijkheid om een spirituele stijging te bereiken en tot correctie te komen groter als ik mij in heel moeilijke omstandigheden bevind. Het resultaat van alles is, dat wij allemaal absoluut gelijkwaardig worden en dat niemand ook maar enigszins kan klagen bij de Schepper waarom Hij hem of haar op een bepaalde manier gemaakt heeft.
Misschien neemt dit een gevoel van competitie enigszins weg, maar je kunt dit ook zomaar vergeten omdat je toch vanuit het aardse kader, de aardse eigenschappen naar alles kijkt. Pas als je de spirituele wereld binnengaat, vraag je je af: “Waarom ben ik niet slechter?” Het is waar, als je je slechter voelt dan anderen, kan je een grotere verrukking bereiken en de Schepper meer verblijden.
De directeur van de Wereldgezondheidsorganisatie heeft over COVID-19 gezegd: “Fake nieuws verspreidt zich sneller en gemakkelijker dan dit virus. ”Inderdaad, als je op zoek bent naar waarheid in de huidige wereld, is die waarheid dat iedereen liegt. Alle mediakanalen vervormen en manipuleren het nieuws, aangepast aan de agenda van degene die het verspreidt.
We kunnen het oprechte gewetensonderzoek – dat wij nodig moeten doen – blijven vermijden en op het pad blijven dat we al tientallen jaren bewandelen, maar het moge duidelijk zijn dat het ons niets goeds oplevert.
In het verleden, toen de kranten en de televisie gefinancierd werden door abonnees, door mensen die een krant kochten, was de pers wel verplicht om de lezers of de kijkers van betrouwbaar nieuws te voorzien. Nu de media het bezit zijn van mediamagnaten en voor hun bestaan afhankelijk zijn van adverteerders, zijn ze alleen hen wat verschuldigd en is een eerlijke verslaggeving ver te zoeken. Het goede nieuws – als je het zo kunt noemen – is dat tegenwoordig iedereen van tevoren weet dat iedereen liegt.
We laten ons toch nog steeds informeren door het nieuws van de media, want we hebben geen andere nieuwsbronnen, maar we nemen het op zijn minst met een korreltje zout. En nu we het over zout hebben, de media kunnen we vergelijken met ons dagelijks voedsel: het is veel en het ziet er mooi en perfect uit. Maar vanbinnen zit ons voedsel vol hormonen, steroïden en antibiotica. We weten het allemaal, maar we eten het ook allemaal. Wat kunnen we anders?
Maar nu moeten we ook eerlijk zijn naar onszelf. Het is waar dat de media corrupt zijn, maar dat is al lang geen nieuws meer. Dan moeten we ons afvragen: waar komen de journalisten vandaan? Waar zijn ze opgegroeid? Waar hebben ze onderwijs gekregen? Waar hebben ze geleerd om dingen te verdraaien en te manipuleren? Ze hebben het op dezelfde plekken geleerd als wij, waar wij onderwijs hebben gekregen, waar wij hebben geleerd om elkaar te manipuleren. De media zijn niet corrupter dan de omgeving die hen voedt, en dat zijn wij. Ze zijn naar ons beeld gevormd.
Om betrouwbaar nieuws te krijgen is het niet voldoende om hen te veroordelen, zij kunnen niet beter zijn dan het publiek waar zij het resultaat van zijn. In plaats daarvan moeten wij eens in de spiegel kijken naar onszelf en erkennen dat de mensen waar wij – vanuit ons gevoel van zelfgenoegzaamheid – op neerkijken in feite reflecteren wie wij zijn en ons afvragen of dit nu de maatschappij is waarin we willen leven.
Als wij dat doen, hoeven we nergens meer over te klagen. Maar als we dat niet willen, kunnen we er veel aan gaan doen. We kunnen allereerst gaan leren hoe het staat met onze onderlinge verbinding. Net zoals één persoon met het coronavirus tientallen mensen kan infecteren, als het er niet meer zijn, kunnen wij hetzelfde doen door middel van onze handelingen en zelfs onze gedachten. Als de kwade wil naar elkaar hoogtij viert, doen mensen elkaar kwaad, ze brengen naar buiten wat zij innerlijk voelen. Maar als mensen zich met groepen en landen verbonden voelen, als zij voor hun naasten zorgen, doen zij hen ook geen kwaad. De wortel van het probleem, waardoor de slechte pers is ontstaan, is dat wij ons naar elkaar slecht gedragen. Als wij slecht zijn voor elkaar, kunnen wij ons dan beklagen omdat iemand anders ons slecht behandelt?
Wij keren het motto van John F. Kennedy om: “Vraag niet wat jouw land voor jou kan doen, vraag wat jij voor je land kan doen,” en klaag als het niet werkt. In principe zijn we het allemaal met JFK eens, maar we willen allemaal dat iemand anders begint. Met deze houding zullen wij sterven voordat iemand ook maar iets gedaan heeft.
We zitten in de huidige situatie omdat wij onszelf niet aangepakt hebben, ons niet afgevraagd hebben hoe wij met elkaar omgaan en aan wat voor samenleving wij willen bijdragen. We kunnen het oprechte gewetensonderzoek dat wij nodig moeten doen, blijven ontwijken en het pad blijven volgen dat wij al tientallen jaren bewandelen, maar het is duidelijk dat dit tot niets goeds leidt.
We kunnen ook besluiten dat we eindelijk maar eens actie moeten gaan ondernemen en voor elkaar aan het werk moeten gaan. Het vraagt geen radicale veranderingen van ons, we hoeven ons spaargeld niet te doneren, als we dat al hebben, we hoeven niets op te offeren. We hoeven alleen maar bij onszelf te rade te gaan en ons af te vragen hoe wij met elkaar omgaan, want dit is het punt waar wij werkelijk ziek zijn. Dit is het virus dat we elkaar iedere morgen, iedere middag en iedere nacht geven. Als we anders met elkaar om willen gaan, zal dat ook gebeuren, op voorwaarde dat wij dat allemaal willen. Deze denkwijze moeten we promoten, dat wij met elkaar een zorgende samenleving kunnen bouwen, waarin mensen voor elkaar verantwoordelijk zijn. Als wij die kleine verschuiving in onze mentaliteit maken, zullen we een andere wereld zien. Met elkaar kunnen we bergen verzetten.
Vraag: Gelooft u dat zelfs als, God verhoede, slechts 15% van de wereldbevolking zou overleven, dit hen ertoe zou brengen dat zij – al is het maar een greintje – minder egoïstisch of individualistisch zouden worden, in plaats van te verbitteren?
